Martin Wolf: Nên cầu nguyện cho người Nhật thành công

Người viết là cây bút bình luận Martin Wolf của tờ Financial Times. Ông được phong tước Hiệp sỹ Đế chế Anh năm 2000.

Thủ tướng Nhật Shinzo Abe tiếp tục khiến người ta phải kinh ngạc. Ông chọn cho NHTW Nhật một đội ngũ lãnh đạo cấp tiến hết mức có thể. Haruhiko Kuroda, người từ lâu vẫn chỉ trích thói thụ động của NHTW Nhật, nay nắm trong tay chính sách tiền tệ.

Kuroda không chỉ muốn lạm phát hàng năm 2% mà còn coi mục tiêu đó hoàn toàn nằm trong tầm tay NHTW. Có lẽ ông sẽ rất được chính phủ và hai viên Phó Thống đốc Kikuo Iwwata và Hiroshi Nakaso ủng hộ.

Gần như chắc chắn, chính sách tiền tệ của Nhật sẽ có thay đổi lớn. Nhưng câu hỏi đặt ra là: Có hiệu quả không? Và nên định nghĩa “hiệu quả” thế nào?

Hãy bắt đầu với cái tình thế đặc hữu của nước Nhật. Kỳ vọng giảm phát đã quá vững chãi, lợi suất trái phiếu chính phủ kỳ hạn 10 năm hiện là 0,66%. Lãi suất thực vẫn dương, kể cả trong ngắn hạn. Giảm phát là bệnh kinh niên.

Cuối cùng, gánh nặng nợ đã chuyển từ khu vực tư sang khu vực công. Theo công ty tư vấn kinh tế Smithers & Co, nợ ròng của các công ty phi tài chính đã giảm từ 150% vốn chủ sở hữu năm 1995 xuống còn 30%. Nhưng nợ công ròng lại tăng từ 29% GDP cuối năm 1996 lên 135% cuối năm 2012. 

 Những con số ấy có ý nghĩa rất lớn.

Thứ nhất, chấm dứt giảm phát nay khó hơn nhiều so với cuối thập niên 1990. Thứ hai, tốt hơn lạm phát nên tăng để lãi suất thực âm và khuyến khích chi tiêu. Thứ ba, lãi suất thực âm phân phối tài sản từ chủ nợ nhà nước sang người nộp thuế tương lai.

Có thể đạt được lãi suất thực âm bằng cách làm lạm phát cao hơn kỳ vọng hoặc đặt trần lãi suất. Thực tế, chưa rõ liệu chính quyền Nhật có muốn lãi suất thực âm lớn hay không. Nhưng họ nên làm vậy, dù cho điều này rất bất lợi về mặt chính trị.

Người Nhật sẽ dùng cách nào để đạt được mục tiêu trên, và cách ấy có minh bạch không? NHTW Nhật cam kết hướng tới mục tiêu lạm phát 2%, nhưng các chính sách của họ có thể khiến lạm phát tăng cao hơn thế.

Kiểu “lừa” này rất rủi ro. Thay vào đó, họ có thể đặt mức lạm phát mục tiêu cao hơn, và thông báo sắp có một giai đoạn lãi suất danh nghĩa thấp kéo dài. Thế tức là công khai đánh thuế lạm phát.

Mức giá hiện nay thấp hơn 30% so với mức đáng lẽ đã đạt được nếu lạm phát mỗi năm tăng 2% kể từ năm 1997.

Tương tự, GDP danh nghĩa thấp hơn 40% so với mức tiềm năng nếu tăng trưởng 3%/năm. Nếu NHTW Nhật muốn quay lại mức GDP danh nghĩa tương ứng với mức tăng trưởng 3%/năm kể từ năm 1997, họ sẽ phải đẩy nền kinh tế tăng trưởng 9%/năm trong thập kỷ tới. 

 Chính sách này sẽ giảm đáng kể gánh nặng nợ công! Sau đó, các nhà hoạch định chính sách có thể trở về mức lạm phát mục tiêu 2%.

Nói vậy chỉ là để nói mà thôi, bản thân người viết không đề xuất biện pháp ấy. Nhưng nó cho thấy nếu làm quyết liệu, tình hình kinh tế có thể biến chuyển rất nhanh. Các loại mục tiêu thông thường có thể vẫn là chưa đủ.

Vấn đề không chỉ là mục tiêu, mà còn cả công cụ chính sách. Ban lãnh đạo mới của NHTW Nhật phải cân nhắc mua vào nhiều loại tài sản, kể cả in tiền tài trợ thâm hụt ngân sách.

Richard Werner từ ĐH Southampton từ lâu đã cho rằng in tiền tài trợ thâm hụt (fical monetisation) tốt nhất nên dưới dạng chính phủ vay trực tiếp từ các ngân hàng. Nếu NHTW Nhật dùng cách này (tức là họ sẽ phát hành một lượng tiền mà không có ý định rút về), họ sẽ phải áp dụng dự trữ bắt buộc với các NHTM.

Trước nay NHTW Nhật vẫn cho rằng chính sách tiền tệ không thể tăng lạm phát. Họ thiếu trí tưởng tượng một cách không thể ngờ.

Về nguyên tắc, NHTW Nhật có thể dùng tiền do mình phát hành để mua bất kỳ thứ gì trên thế giới, ở bất kỳ mức giá nào họ muốn. Chắc chắn sức mua của đồng yên sẽ giảm xuống.

Câu hỏi không phải là liệu lạm phát có đạt mục tiêu không, mà là liệu có khống chế được thị trường hay không, đặc biệt là khi cần thay đổi thứ kỳ vọng giảm phát đang tồn tại dai dẳng. Nó cũng như rút một tờ giấy dưới một chồng báo, ban đầu từ từ, rồi sau đó rút thật mạnh.

Đó là lý do vì sao các mức mục tiêu công bố trước quan trọng đến thế, dù chính sách có thay đổi thế nào thì cũng phải được người ta tin tưởng, không chỉ ở kết quả mà còn cả việc kiểm soát cách đạt được kết quả ấy. 

 Ai cũng thấy, ở đây có hai nguy cơ lớn và rất phức tạp. Thứ nhất, cách tiếp cận nói trên có thể bị xem là trò “ăn xin hàng xóm” cố ý, và kết quả là các nước khác sẽ trả đũa. Thứ hai, người ta sẽ tháo chạy khỏi đồng yên, khiến đồng tiền sụp đổ và lạm phát phi mã.

Hai nguy cơ trên cho thấy việc vạch sẵn một kế hoạch đáng tin cậy để trở về với các chính sách tiền tệ thông thường quan trọng thế nào.

Cuối cùng, liệu chỉ mình chính sách tiền tệ thay đổi căn bản có đủ không? Câu trả lời là không. Trong ngắn hạn, chính phủ có thể và nên in tiền tài trợ thâm hụt. Tuy vậy, trong dài hạn, họ cần tái cân đối nền kinh tế, tránh phụ thuộc vào cầu từ chi tiêu công.

Rút cục, chính phủ vẫn sẽ phải giảm thâm hụt ngân sách cơ cấu. Nếu làm vậy, khu vực tư nhân Nhật phải giảm thặng dư tài chính. Do đó, trong dài hạn, chênh lệch giữa lợi nhuận giữ lại với đầu tư của các doanh nghiệp Nhật phải thu hẹp lại.

Đương nhiên sẽ có người đề xuất tăng thặng dư tài khoản vãng lai, nhưng với tư cách nền kinh tế lớn thứ ba thế giới, Nhật làm vậy sẽ khiến kinh tế toàn cầu bất ổn.

Sẽ có người cho rằng động thái hiện nay của nước Nhật là vi phạm tính độc lập của NHTW nhưng nên lưu ý là cái NHTW ấy đã không thể làm được nhiệm vụ ổn định giá.

Thế nên câu hỏi thực sự hiện nay là liệu ban lãnh đạo mới của NHTW Nhật có thể tăng lạm phát và hạ lãi suất thực mà không làm bất ổn nền kinh tế trong nước và thế giới.

Họ sẽ phải tránh làm quá nhẹ tay, dù cho hoàn toàn có thể rút cục họ lại làm mạnh tay quá. Muốn thành công, họ sẽ phải dựa nhiều vào khả năng đánh giá của chính mình, và cả một chút may mắn.

Thế giới nên cầu trời cho họ thành công.