Trong bài viết được đăng trên tờ Tạp chí của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, TS.Trần Du Lịch khẳng định: biện pháp rẻ nhất, hiệu quả nhất để Việt Nam phát triển là thay đổi thể chế. Nhưng, để thực hiện biện pháp này không dễ!
Lẫn lộn vai trò
Cho biết, kinh tế thị trường được vận động với sự tham gia của 3 chủ thể chính: Người sản xuất (tức người cung ứng hàng hóa, dịch vụ cho thị trường); Hộ gia đình - người tiêu dùng; Nhà nước, TS. Lịch cảnh báo, trong quản lý nền kinh tế của Việt Nam, có sự lẫn lộn về vị trí, vai trò của 3 chủ thể này.
Thực tế, nhiều việc Nhà nước cần phải làm, nhưng Nhà nước lại không làm, hoặc làm không đầy đủ. Đặc biệt, trong nhiều trường hợp, Nhà nước đã can thiệp vào vai trò chức năng của các chủ thể khác. Điển hình như, trong lĩnh vực quản lý kinh tế vĩ mô, vai trò quan trọng nhất của Nhà nước là định hướng mục tiêu phát triển, dự báo tình hình biến động của thị trường; kiểm soát độc quyền; tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh…, nhưng Nhà nước không tập trung đúng mức, mà lại can thiệp vào vấn đề giá cả, tiền lương… - là chức năng của doanh nghiệp.
TS. Trần Du Lịch cũng nhấn mạnh: “Việc chậm thay đổi thói quen can thiệp của Nhà nước vào thị trường bằng các biện pháp hành chính, thay vì sử dụng các công cụ can thiệp gián tiếp để điều tiết thị trường cũng là một nguyên nhân khiến Nhà nước vận hành thị trường thiếu hiệu quả”.
Nhà nước chưa “bổ khuyết” được cho thị trường
Nhiều nhà kinh tế đã ví mối quan hệ giữa thị trường với Nhà nước như “hai bánh xe” của một cỗ xe vận hành nền kinh tế. Sự thiếu đồng bộ trong quá trình vận hành của “hai bánh xe” này chính là sự bất cập trong quản lý nhà nước đối với nền kinh tế thị trường.
Hiện nay, theo TS. Trần Du Lịch, thì hệ thống pháp luật của nước ta trong quản lý kinh tế thị trường, tuy chưa hoàn thiện, nhưng cũng đã phủ kín hầu hết các lĩnh vực. Tuy nhiên, hiệu lực và hiệu quả quản lý Nhà nước về kinh tế còn kém, một mặt là do sự can thiệp của Nhà nước, ở nhiều cấp chính quyền khác nhau, không phù hợp với sự vận động của thị trường.
Mặt khác, Nhà nước lại thiếu công cụ và cơ chế giám sát, chế tài để bảo đảm các chủ thể tham gia các quan hệ thị trường tuân thủ “luật chơi” đã đề ra.
Có thể thấy rằng, chức năng quản lý kinh tế củaNhà nước là tạo ra các yếu tố dẫn dắt thị trường phát triển. Thế nhưng, “dường như, ở nước ta, một số chính sách và quan niệm lại đi lệch theo hướng cường điệu hóa vai trò của thị trường trong phát triển, mà chưa thấy hết vai trò của Nhà nước”, TS. Lịch chỉ ra.
Để “hai bánh xe” vận hành đồng bộ
Theo TS. Trần Du Lịch, để phát triển bền vững tức là giải quyết đồng bộ cả 3 vấn đề: kinh tế, xã hội và môi trường, Việt Nam cần đổi mới 3 vấn đề trọng tâm sau:
Thứ nhất, cần đổi mới tư duy và hành động trong việc thực hiện chức năng quản lý kinh tế của Nhà nước từ Trung ương đến địa phương đối với thị trường. “Đây là vấn đề khá khó khăn và phức tạp của quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung bao cấp sang kinh tế thị trường”, vị chuyên gia này khẳng định.
Thứ hai, nền kinh tế thị trường của Việt Nam đi sau, nên hoàn toàn có thể vận dụng những công cụ vận hành của thị trường, mà lịch sử phát triển của nó ở nhiều nước cho thấy là đúng đắn và phù hợp với đặc điểm kinh tế - xã hội của nước ta trong bối cảnh đã trở thành thành viên của WTO.
Thứ ba, để bảo đảm tính đồng bộ của luật pháp cho sự vận hành của thị trường, cần tổ chức rà soát lại hệ thống luật pháp có liên quan đến từng loại thị trường. Do đó, cần tổ chức việc hoàn thiện các loại thị trường theo từng đề án. Mỗi đề án có nhiệm vụ rà soát hệ thống pháp luật có liên quan.
“Để hoàn thiện thị trường bất động sản, thì liên quan rất nhiều đạo luật hiện hành, nên cần rà soát một cách tổng thể để có sự hoàn thiện, tạo tính đồng bộ của khung pháp lý trong quá trình vận hành”, TS. Trần Du Lịch lấy ví dụ.
3 hạn chế đang tồn tại trong doanh nghiệp nhà nước
Nhấn mạnh rằng, việc sử dụng các tổ chức kinh tế của Nhà nước chính là sự can thiệp vào thị trường bằng sức mạnh vật chất của Nhà nước, TS. Trần Du Lịch cho biết, vấn đề cải cách doanh nghiệp nhà nước chính là tái cấu trúc để lực lượng này để làm tốt vai trò “bổ khuyết” thị trường, cung cấp tốt hơn các loại “hàng hoá và dịch vụ công cộng” phục vụ mục tiêu phát triển bền vững.
Trên quan điểm này, TS.Trần Du Lịch đã chỉ ra 3 tồn tại của doanh nghiệp nhà nước. Đó là: (i) Nhập nhằng giữa doanh nghiệp kinh doanh vì mục tiêu lợi nhuận (hình thức công ty) với định chế công phi lợi nhuận (phi lợi nhuận không có nghĩa là bản thân tổ chức đó hoạt không sinh lời, mà chủ sở hữu không thu lợi nhuận);
(ii) Mặc dù tất cả các doanh nghiệp nhà nước hiện nay đều được chủ sở hữu (Nhà nước) cho được hưởng cơ chế phi lợi nhuận (Nhà nước không lấy lợi nhuận sau thuế như khu vục tư nhân chia cỗ tức), nhưng trong hầu hết các ngành có doanh nghiệp nhà nước đều không “dẫn dắt” được thị trường, nếu bỏ cơ chế độc quyền. Điều này là minh chứng rõ nhất trong việc quản trị kém hiệu quả của Nhà nước.
(iii) Hai lĩnh vực cần sự can thiệp mang tính chủ đạo của lực lượng kinh tế nhà nước là: cung cấp hàng hoá và dịch vụ công cộng; các ngành kinh tế có hiệu quả sinh lời thấp, nhưng cần thiết cho quá trình công nghiệp hóa, như: cơ khí chế tạo, làm đầu tàu cho doanh nghiệp vừa và nhỏ tham gia gia phát triển công nghiệp phụ trợ, đầu tư cho thị trường bất động sản sơ cấp, nghiên cứu, ứng dụng và phát triển công nghiệp công nghệ cao… Tuy nhiên, thực tế, dường như Nhà nước lại “nhường” việc cho thị trường điều tiết.
Do vậy, điều cần làm hiện nay, theo TS.Trần Du Lịch là, Nhà nước khi đầu tư phát triển lĩnh vực nào, thì phải thể hiện quyết tâm chính trị của mình, chứ không phải để mặc doanh nghiệp nhà nước cân nhắc hiệu quả tài chính đơn thuần như vừa qua.
